Хатосиз ёзиш учун нима қилиш керак?

Камина нашриётда мусаҳҳиҳ, яъни имловий хатоларни тузатувчи ходим бўлиб ишлаётганим боис кўпчилик: “Хатосиз ёзиш учун нима қилиш керак?” деб сўрайди. Ке­линг, шу саволга қисқача жавоб берсак.



Имловий хатоларсиз ёзиш учун иккита нарса зарур: эътибор ва имло қоидаларини билиш.

Кўпчилик нима ёзаётганига эътибор қилмагани сабабли хато ёзишга ўрганиб қолган. Айниқса, ижтимоий тармоқлардаги кўпчилик фойдаланувчилар ўзларича “қоида” кашф қилган: “Интернетда имловий хатолар билан ёзаверса бўлади”. Бўлмаган гап! Зиёли киши ҳар қаерда имло қоидаларига амал қилиб, хатоларсиз ёзади.



Демак, қаерда нима ёзаётганимиздан қатъи назар, имло қоидаларига мувофиқ равишда ёзишга ҳаракат қи­лишимиз керак. Ҳар бир ҳарф, ҳар бир нуқта-вергулга аҳамият бериш лозим. Тўғри, бошида бу сизга бироз мушкуллик қилади. Лекин доимий равишда тўғри ёзишга ҳаракат қилаверсангиз, ўз-ўзидан эътибор қиладиган, бунинг учун алоҳида куч сарфламайдиган бўлиб қоласиз. Яъни сизда тўғри ёзишга ҳаракат қилиш рефлекси ҳосил бўлади. Энди имловий хатолар билан ёзишни ўзингизга эп кўрмайсиз, мабодо хато қилиб қўйганингизни кўрсангиз, дарҳол тўғрилайсиз. Қаранг, қандай яхши. Одамлар сизнинг ёзганингизни ўқиб тартиб-интизомли, маданиятли, зиёли киши экан деб хулоса қилади. Бирор жойга ишга кирмоқчи бўлганингизда имкон қадар имловий хатоларсиз ёзишга ҳаракат қиласиз-ку, мана шунга бошқа вақтларда ҳам амал қилиб, кўникма ҳозирлаб бориш керак.



Имловий хатоларсиз ёзиш учун бизга лозим бўлган иккинчи нарса бу — имло қоидаларини билиш. Ҳар бир тил­нинг ўз ёзув қоидалари бор. Хусусан, ўзбек тилининг ҳам. Сиз бу қоидаларга амал қилган ҳолда ёзар экансиз, жонажон тили­мизнинг ҳурматини ўз ўрнига қўйган бўласиз.



Ўзбек тилининг имло қоидаларини тилга оид адабиётлардан ўрганишимиз мумкин. Бу қоидалар жуда кўп эмас. Қуйидагиларни билган киши ёзувда анча (балки тўлиқ) хатосиз ёзиши мумкин:

— тиниш белгиларини ўз ўрнида қўллаш;

— бош ҳарфлар имлоси;

— қўшиб ёзиш, ажратиб ёзиш;

— чизиқча билан ёзиш;

— асос ва қўшимчалар имлоси;

— “ҳ” ва “х” иштирок этган сўзларни эслаб қолиш.



Мазкур қоидаларнинг қайси бирида хато қилса ҳам, сўз маъноси ўзгариб кетиши мумкин. Натижада суҳбатдоши­нгизга фикрингизни тўғри ва тўлиқ етказиб бера олмаслиги­нгиз ёки у сизни тўғри тушунса ҳам хато ёзганингизни кўриб, устингиздан кулиши мумкин.



Кўп ўқишнинг ҳам тўғри ёзишни ўрганишда аҳамияти катта. Бу билан биз ҳам эътиборимизни орттира­миз, ҳам имло қоидаларини ўрганамиз. Бунда, албатта, имло қоидаларига мувофиқ равишда ёзилган маълумот бўлиши керак. Афсуски, сўнгги вақтларда қўпол имловий хатолари талайгина бўлган китоб, газета-журналлар учраб турибди. Шунинг учун ишончли нашриётларда чоп қилинган китоб, газеталарни ўқиб, тўғри ёзиш бўйича малакамизни оширишимиз мумкин. Чунки кўп ўқиш орқали ёзувлар кўзда муҳрланиб қолади. Натижада ёзаётганингизда қан­дай ёзса, тўғри бўлиши кўз олдингизга келаверади.



Ғиёсиддин ЮСУФ, “Ҳилолнашр” нашриётининг бош мусаҳҳиҳи